Z raportu „Systemowo zmarnowane. Przyczyny i sposoby ograniczania strat żywności w placówkach oświatowych” przygotowanego przez Instytut Strategii Żywnościowych Grunt na zlecenie Fundacji Kupuj Odpowiedzialnie wynika, że w szkołach i przedszkolach marnuje się od 30% do 50% przygotowanych posiłków, a według innych szacunków nawet 45–55%. Rozbieżności między dostępnymi danymi wskazują, że rzeczywista skala problemu może być jeszcze większa.

 

Przyczyną nie zawsze jest zbyt duża produkcja czy niewłaściwe przechowywanie żywności. Część posiłków trafia do kosza, ponieważ nie odpowiada preferencjom dzieci, jest mało atrakcyjna, niewłaściwie doprawiona albo podana w formie zniechęcającej do jedzenia. Problem pogłębia brak mechanizmów pozwalających uczniom oceniać potrawy i mieć wpływ na jadłospis.

 

 

Od 1 września 2026 roku w szkołach i przedszkolach obowiązują nowe zasady żywienia. W jadłospisach powinno pojawiać się więcej warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i nasion roślin strączkowych, mniej cukru i potraw smażonych, a raz w tygodniu potrawa bez produktów odzwierzęcych. Same przepisy nie zagwarantują jednak, że przygotowane według nich obiady będą chętnie jedzone. Nowe składniki trzeba wprowadzać w sposób, który uwzględnia przyzwyczajenia, potrzeby oraz wrażliwość sensoryczną dzieci. Inaczej istnieje ryzyko, że zdrowe produkty wprawdzie znajdą się w jadłospisie, lecz ostatecznie pozostaną na talerzach.

 

Kampania Fundacji Kupuj Odpowiedzialnie „Zapraszamy do stołu” ma pomóc całym społecznościom szkolnym w zmienianiu stołówek na lepsze. Rodzice, nauczyciele i uczniowie znajdą w niej praktyczne wskazówki dotyczące wspólnej oceny jadłospisu, sprawdzania jakości i pochodzenia produktów oraz ograniczania marnowania żywności. Ważnym elementem kampanii jest także włączanie dzieci w rozmowę o posiłkach, które każdego dnia trafiają na ich talerze. Zdrowy posiłek to posiłek, który zostanie zjedzony.

 

Uwzględnianie preferencji uczniów nie oznacza zastępowania zbilansowanych obiadów wyłącznie daniami, które dzieci już znają i lubią. Nie chodzi również o rezygnację z warzyw, produktów pełnoziarnistych czy roślin strączkowych. Potrzebne jest raczej szukanie takich sposobów ich przygotowania i podania, które zwiększą szansę, że dzieci rzeczywiście po nie sięgną. Wsłuchiwanie się w głos dzieci pomaga lepiej wykorzystywać składniki, rozsądniej planować produkcję i ograniczać odpady talerzowe. Jest także praktyczną formą edukacji żywieniowej: uczniowie poznają nowe smaki, uczą się dokonywać wyborów i zaczynają rozumieć, co dzieje się z jedzeniem, którego nie zjedzą.

 

 

Badanie pokazuje, że w szkolnych stołówkach dobrze sprawdzają się potrawy znane dzieciom, o rozpoznawalnym smaku i przyjaznej konsystencji. Wśród chętnie jedzonych zup znalazły się pomidorowa z makaronem, rosół, żurek, barszcz biały i ogórkowa. Mniejszym powodzeniem cieszą się między innymi zupy cebulowa, kalafiorowa, brokułowa, szpinakowa i owocowa, a także krupnik. Problematyczne bywają również zupy-kremy, zwłaszcza jeśli znajdują się w nich widoczne kawałki warzyw.

 

Wśród dań mięsnych dzieci chętnie wybierają kotlety mielone, pulpety w sosie pomidorowym, pieczeń rzymską, sznycle z kurczaka i pieczone udka bez kości. Gorzej przyjmowane jest natomiast mięso w ciężkich, gęstych sosach, szczególnie gdy sos pokrywa cały posiłek. Ryby również mogą spotkać się z dobrym przyjęciem, jeśli są odpowiednio przygotowane i podane. Sprawdzają się pieczony łosoś lub dobrej jakości paluszki rybne. Jednym z pomysłów jest też łączenie ryby z innymi, znanymi składnikami, na przykład w pomidorowej „zupie pirackiej”. Znacznie trudniejsze do zaakceptowania okazują się pulpety rybne o intensywnym zapachu.

 

Do szkolnych „pewniaków” należą także naleśniki, leniwe, kopytka, pyzy, łazanki, pierogi oraz makarony z serem lub truskawkami. Dzieci dobrze reagują również na zdrowsze wersje dań kojarzących się z fast foodem: burgery, tortille, hot dogi z dobrej jakości parówką czy pieczone ziemniaki. Znaczenie ma także kolor. Pasty z buraka lub czerwonej fasoli, guacamole z twarogiem czy ciasto szpinakowe mogą zaciekawić wyglądem i zachęcić do spróbowania. Mniej popularne są natomiast potrawy o intensywnym smaku i zapachu, takie jak bigos, fasolka po bretońsku, śledzie z cebulą czy jajko w sosie chrzanowym. Trudna bywa również akceptacja dań przygotowanych wyłącznie ze strączków, na przykład kotletów z ciecierzycy.

 

Takie obserwacje nie powinny służyć do prostego wykreślania mniej popularnych produktów z menu. Są wskazówką, jak zmienić przepis, konsystencję, nazwę lub sposób podania, aby wartościowy składnik nie kończył automatycznie w koszu.

 

 

Na to, czy dziecko zje obiad, wpływa cały sposób organizacji żywienia. Jedną z najskuteczniejszych praktyk jest podawanie mniejszej porcji początkowej i zapewnienie możliwości dokładki. Przepisy nie narzucają sztywnej gramatury pojedynczej porcji ani nie zabraniają takiego rozwiązania. Mimo to brak jednoznacznych wytycznych sprawia, że część placówek – z obawy przed kontrolą – przygotowuje i nakłada więcej jedzenia, niż dzieci są w stanie zjeść.

 

Dobrym rozwiązaniem jest także podawanie składników osobno. Sos można umieścić obok mięsa, ziemniaków lub kaszy, zamiast polewać nim cały talerz. Dzięki temu dziecko samo wybiera, które części posiłku chce połączyć, a odrzucenie jednego dodatku nie oznacza zmarnowania całego obiadu. Warzywa można serwować w formie niewielkiego bufetu lub szwedzkiego stołu. Samodzielny wybór marchewki w słupkach, ogórka czy kukurydzy bywa dla dzieci bardziej zachęcający niż gotowa, wymieszana surówka.

 

Nowe składniki warto natomiast wprowadzać stopniowo, łącząc je z tymi już znanymi. Makaron pełnoziarnisty można początkowo mieszać z białym, a strączki dodawać do mięsa lub sosów. Warzywa i rośliny strączkowe można również blendować w zupach - poprawiają wtedy ich konsystencję i naturalnie je zagęszczają. Czasami pomaga nawet zmiana nazwy dania. „Zupa piracka” czy „zupa-rzeka” może wzbudzić większą ciekawość niż nazwa oparta na składniku, którego dziecko z góry nie chce spróbować. Sama atrakcyjna nazwa oczywiście nie zastąpi dobrego smaku, ale może zachęcić do zrobienia pierwszego kroku.

 

 

Aby trafniej dopasować jadłospis do rzeczywistych potrzeb, szkoła powinna regularnie pytać dzieci o zdanie. Nie wymaga to skomplikowanych badań. Mogą to być krótkie ankiety, rozmowy, głosowania na nowe potrawy albo „pudełko pomysłów”, do którego uczniowie wrzucają swoje propozycje. Ważne, by nie pytać jedynie: „Co lubisz?”. Znacznie więcej informacji przyniosą pytania o to, czego dziecko nie zjadło i dlaczego. Czy porcja była za duża? Czy zabrakło czasu? Czy przeszkadzał smak, zapach, wygląd, konsystencja albo sposób połączenia składników? Takie odpowiedzi pozwalają ustalić, czy należy zmienić recepturę, wielkość porcji, sposób serwowania czy organizację przerwy obiadowej. Zebrane opinie powinny być zestawiane z pomiarami odpadów. Dopiero połączenie tego, co mówią dzieci, z informacją o tym, ile konkretnej potrawy zostało w garnkach i na talerzach, daje solidną podstawę do wprowadzania zmian.

 

Włączanie uczniów w ocenę szkolnego żywienia jest jednym z głównych założeń kampanii „Zapraszamy do stołu”. Młodzi ludzie nie muszą być jedynie odbiorcami posiłków przygotowanych według odgórnego planu. Mogą wskazywać dania wymagające poprawy, proponować nowe przepisy, oceniać potrawy przed wprowadzeniem ich do menu, a także zwracać uwagę na zbyt krótkie przerwy czy niewłaściwą wielkość porcji.

 

 

Praktyczną okazją do pokazania, że pomysły młodych ludzi mają znaczenie, jest organizowany przez nas Konkurs „Zapraszamy do stołu”.

Zadaniem uczestników i uczestniczek jest przygotowanie przepisu na smaczne danie z lokalnych i sezonowych produktów, zaplanowane tak, aby ograniczać marnowanie żywności. Receptura powinna być opracowana dla czterech osób i zawierać listę składników, sposób przygotowania oraz informację o potencjalnych alergenach. W formularzu zgłoszeniowym należy również krótko wyjaśnić, dlaczego potrawa wpisuje się w ideę zero waste, w jaki sposób wspiera środowisko i zdrowie dzieci oraz dlaczego może sprawdzić się w realiach szkolnej stołówki.

 

Najciekawsze przepisy zostaną opublikowane w książce kucharskiej przeznaczonej dla szkolnych stołówek, a wybrane dania będą miały szansę trafić także do szkolnego menu. Konkurs rozwija wiedzę o żywności i zachęca do kulinarnej kreatywności, ale jego znaczenie jest szersze: pokazuje młodym ludziom, że mogą mieć wpływ na to, co pojawia się na szkolnych talerzach.

 

Zgłoszenie wraz z wypełnionym formularzem należy przesłać na adres konkurs@ekonsument.pl. W tytule wiadomości trzeba wpisać imię i nazwisko uczestnika lub uczestniczki oraz nazwę potrawy. Termin przesyłania przepisów upływa 15 listopada 2026 roku o godzinie 23.59.

 

 

Placówki mogą zacząć od kilku konkretnych działań:

Szczególne możliwości daje własna kuchnia szkolna, ponieważ jej personel ma bezpośredni kontakt z dziećmi, może szybciej reagować na zmiany frekwencji i łatwiej dopasowywać porcje. Niezależnie jednak od modelu żywienia potrzebna jest współpraca dyrekcji, intendenta, zespołu kuchennego, uczniów i rodziców. W przypadku cateringu wymagania dotyczące jakości posiłków, sposobu porcjowania i postępowania z nadwyżkami powinny zostać jasno zapisane w dokumentacji przetargowej oraz warunkach realizacji umowy.

 

 

Rodzice mogą pytać, kto przygotowuje szkolne posiłki, jakie wymagania postawiono dostawcom, skąd pochodzą produkty oraz czy szkoła sprawdza, ile jedzenia się marnuje. Mogą także działać przez Radę Rodziców, proponować pomiary odpadów, mniejsze porcje z możliwością dokładki oraz udział uczniów w ocenianiu jadłospisu.

 

Nauczyciele mogą natomiast połączyć rozmowę o szkolnym menu z praktyczną edukacją. Wspólne ważenie resztek, ankiety, warsztaty kulinarne, szkolny ogródek czy przygotowanie klasowej książki kucharskiej pomagają lepiej zrozumieć, skąd pochodzi żywność i dlaczego nie należy jej marnować.

 

Na stronie kampanii „Zapraszamy do stołu” dostępne są bezpłatne materiały wspierające takie działania. Poradnik „Smak zmiany, czyli zdrowe jedzenie w stołówce i nie tylko” pokazuje, jak rozpocząć rozmowę o szkolnym żywieniu, zebrać informacje i wspólnie wypracować możliwe rozwiązania. Z kolei publikacja „Szkoła od kuchni, czyli prawo do dobrego żywienia” wyjaśnia, jak działa system szkolnego żywienia, za co odpowiada samorząd i dyrekcja oraz czym różni się własna kuchnia od cateringu. Nauczyciele mogą również skorzystać z gotowych scenariuszy zajęć o niemarnowaniu żywności.

 

 

Stołówka szkolna pełni znacznie ważniejszą funkcję niż samo wydawanie obiadów. Pomaga wyrównywać nierówności, wspiera zdrowie oraz rozwój dzieci, a także kształtuje ich stosunek do jedzenia. Może uczyć poznawania nowych smaków, świadomego wyboru i szacunku do żywności, pod warunkiem że edukacja idzie w parze z codzienną praktyką.

 

Poznanie preferencji uczniów nie jest więc dodatkiem do planowania jadłospisu. To jeden z podstawowych warunków skutecznego żywienia zbiorowego. Głos dzieci pozwala zobaczyć różnicę między posiłkiem prawidłowo zaplanowanym na papierze a posiłkiem, który rzeczywiście zostanie zjedzony. Kampania „Zapraszamy do stołu” zachęca, aby o szkolnym żywieniu rozmawiać wspólnie, z udziałem osób przygotowujących posiłki, dyrekcji, nauczycieli, rodziców, samorządów oraz samych uczniów i uczennic. Bo dobra stołówka powstaje nie tylko dzięki przepisom, lecz także dzięki uważnemu słuchaniu, sprawdzaniu, co działa, i konsekwentnemu wprowadzaniu zmian.

 

Kampania "Zapraszamy do stołu" jest częścią projektu "Turn the Tables: Towards just, green, and innovative food procurement!" i jest współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach programu DEAR. Za jej treść wyłączną odpowiedzialność ponosi Fundacja Kupuj Odpowiedzialnie i nie musi ona odzwierciedlać stanowiska Unii Europejskiej.